کتاب «پراگماتیسم» اثر ویلیام جیمز یکی از آثار معروف و تأثیرگذار در فلسفۀ پراگماتیسم است. این کتاب که در ایران با ترجمۀ عبدالکریم رشیدیان در انتشارات علمی فرهنگی منتشر شده است یکی از راههای آشنایی علاقهمندان این حوزه با فلسفۀ پراگماتیستی به شمار میآید. اهمیت این اثر از آنجا ناشی میشود که خالق آن خود یکی از بنیانگذاران فلسفۀ پراگماتیستی است و همین عامل باعث شده است خواننده با خواندن این اثر با کنه نظریات پراگماتیستی به شکلی بیواسطه آشنا شود. این کتاب که مجموعهای از سخنرانیهای جیمز را دربرمیگیرد در ایران نیز بارها تجدید چاپ شده است.
این کتاب نخست با یک پیشگفتار آغاز شده و پس از آن پیشگفتاری از ویلیام جیمز بر پراگماتیسم آمده است. کتاب هشت فصل دارد که هر کدام یکی از سخنرانیهای جیمز را در بر میگیرد. در فصل اول کتاب، سخنرانی او با عنوان معضل کنونی فلسفه آمده که در آن تحولات فلسفی و مسائل فلسفه را بررسی کرده است. فصل دوم به بررسی معنا و مفهوم پراگماتیسم و تفاوت آن با نگرشهای دیگر فلسفی اختصاص یافته است. در فصل سوم نیز بعضی از مسائل مابعدالطبیعی از دیدگاه پراگماتیسم بررسی شده است. جیمز در فصل چهارم کتاب تلاش خود را بر بررسی واحد و کثیر متمرکز کرده است. فصل پنجم نیز به جستجو در فلسفۀ پراگماتیسم و عقل سلیم مربوط میشود. درک پراگماتیسم از حقیقت، که یکی از قسمتهای جذاب کتاب به شمار میرود، در فصل ششم بررسی شده است. جیمز در فصل هفتم کتاب هم رابطۀ پراگماتیسم و انسانگرایی را، که از موضوعهای مهم نزد بسیاری از فیلسوفهای زمان خود بود، بررسی کرده است. فصل هشتم کتاب نیز به موضوع پراگماتیسم و مذهب اختصاص یافته است. این کتاب با گفتار نگارنده دربارۀ معنای حقیقت پایان یافته است.
این کتاب در نوع خود کمنظیر است؛ زیرا افزون بر اینکه به طور مستقیم و بیواسطه اندیشههای ویلیام جمیز را منعکس کرده، با زبانی روان ترجمه شده است. بنابراین خواننده با مطالعۀ این کتاب فهم درستی دربارۀ اندیشههای این فیلسوف بهدست میآورد. ویژگی دیگر این کتاب نشان دادن تفاوت روش جیمز با پراگماتیستهای دیگر است؛ زیرا وی، افزون بر تأکید بر تجربۀ حسی و ظاهری، بر تجربۀ روانی و دینی هم تأکید میکند. این موضوع را میتوان در فصل هشتم مطالعه کرد.
ویلیام جیمز عقاید مذهبی، بهویژه اعتقاد به قدرت و رحمت خدا، را برای سلامت روان مفید، و به همین دلیل حقیقت میدانست. او این اعتقاد را از تجربۀ زندگی شخصی خود بهدست آورده بود. جیمز در ۲۹ سالگی دچار بحرانی روحی شد و در این زمان بود که با توجه به خدا و رحمت و قدرت او، بهبود یافت؛ ازاینرو بر نماز و نیایش تأکید میکرد. وی بر تجربههای درونی و دینی تأکید بسیاری میکرد و همانگونهکه گفته شد، نماز و نیایش را بهترین ضامن سلامت روان و داروی شفابخش امراض روانی میدانست؛ زیرا وی تأثیر آن را هم در زندگی خویش دیده بود و هم در بیماران روانی. جیمز همچنین بر ارادۀ آزاد انسان تأکید میکرد؛ یعنی آنچه روانشناسان حسگرا و پوزیتیویست آن را انکار میکردند. اما اشکال اصلی جیمز این است که خدا را کامل مطلق و نامتناهی نمیدانست، بلکه برای او هم تکامل قائل بود و اساسا نبود تکامل را مساوی با سکون، و دلیل نقص میپنداشت! همین اندیشۀ اوست که باعث شده است بسیاری از فیلسوفها و فقیهان جهان اسلام و بهویژه فقه تشیع اندیشههای او را در این بعد نقد جدی کنند. آیتالله مصباح یزدی و آیتالله جوادی آملی از جمله فیلسوفهایی هستند که اندیشههای جیمز را به درستی نقد کردهاند. این کتاب ازاینرو معرفی میشود که بهترین راه برای آشنایی با مکتب پراگماتیسم است و با آنکه بیش از چند دهه از انتشار آن میگذرد هنوز هم منبع مهمی برای شناخت فلسفۀ پراگماتیسم به شمار میآید؛ بنابراین مخاطبان میتوانند با خواندن و سپس نقد آن سهمی در پویش مسائل فلسفی در ایران داشته باشد.
