تاریخ اندلس توجه بسیاری از محققان را به خود جلب کرده است؛ ازاینرو آثار بسیاری در قالب کتاب، مقاله و پایاننامه دربارة اندلس نگارش یافته است. در این قسمت برآنیم تعدادی از کتابهای نگارشیافته در حوزة اسپانیای اسلامی را برای مخاطبان این آثار معرفی کنیم.
تاریخ دولت اسلامی در اندلس
کتاب «تاریخ دولت اسلامی در اندلس»، تألیف محمد عبدالله عنان است که توسط عبدالمحمد آیتی ترجمه شده است. بدون شک میتوان گفت این کتاب بزرگترین کتابی است که دربارة اندلس در پنج جلد به فارسی ترجمه شده است. مؤلف در جلد اول چگونگی فتح اندلس و حکومت امویان در آنجا تا سقوط این سلسله را بررسی کرده است؛ از دیگر قسمتهای این جلد تاریخ دولت حمودی است. در جلد دوم مؤلف به دولتهای ملوکالطوایفی اندلس در اولین مرحلة آن توجه کرده و سپس در ادامه، پیدایش دولت مرابطون در مغرب اسلامی و انتقال آن به اندلس را بیان کرده است. جلد سوم دورة فترت میان دولت مرابطی و موحدی و پیدایش دولت موحدی را بیان میکند. جلد چهارم از عصر خلیفه ابویوسف موحدی آغاز و تا پایان این دولت و بررسی اوضاع تمدنی آنها ادامه مییابد. در جلد پنجم نیز آخرین دورة حکومت مسلمانان در اندلس، یعنی دولت بنبنصر در غرناطه بررسی شده و سپس چگونگی از دست رفتن قدرت مسلمانان در اندلس و وضعیت مسلمانان تحت قدرت مسیحیان و درنهایت اخراج آنان و نیز وضعیت تمدنی غرناطه بیان شده است. از نکات باارزش این کتاب این است که مؤلف به فراخور بحث، وضعیت دولتهای مسیحی مجاور مسلمانان و چگونگی قدرتگیری آنان را نیز بیان کرده است که نکتة مهمی در بررسی تاریخ اسپانیای اسلامی است. این کتاب توسط سازمان انتشارات کیهان در سال ۱۳۷۱ منتشر شده است.
میراث اسپانیای مسلمان
کتاب «میراث اسپانیای مسلمان»، زیر نظر سلمی الجیوسی تألیف گشته است. مؤلفان این اثر دو جلدی، که به فارسی نیز توسط گروهی از مترجمان ترجمه شده، همه از متخصصان اسپانیای اسلامی بهشمار میآیندو عدهای از آنان نیز نویسندگان اسپانیولی زبان هستند. در جلد اول این کتاب تاریخ اندلس بررسی شده و به موضوعاتی مانند تاریخ اندلس، شهرهای اسپانیا در دورة اسلامی مانند قرطبه، اشبیلیه و غرناطه، اقلیتها در اندلس مانند مستعربان، موریکوها، یهودیان و مدجنان و دیگر موضوعات توجه شده است. در جلد دوم نیز تمدن و هنر در اندلس بیان شده و موضوعاتی همچون آشپزی، مکانیک و صنعت، اقتصاد و دیگر موضوعات مرتبط با تمدن و هنر بررسی شده است.
دولت امویان در اندلس
کتاب «دولت امویان در اندلس»، نوشتة عبدالمجید نعنعی و ترجمة محمد سپهری است. دورة امویان در اندلس مهمترین و باشکوهترین دوران حضور مسلمانان در آنجاست. مؤلف در این کتاب به تفصیل، اوضاع سیاسی و فرهنگی و تمدنی این دولت را تا زمان سقوط این سلسله بررسی کرده است. این کتاب توسط پژوهشگاه حوزه و دانشگاه در قم چاپ شده است.
تشیع در اندلس
«تشیع در اندلس»، تألیف محمود علی مکی و عزالدین عمر موسی است، که توسط رسول جعفریان ترجمه شده است. تشیع در اندلس ازجمله مباحثی است که کمتر به آن توجه شده است. این کتاب از معدود آثاری است که دراینباره به رشتة تحریر درآمده و به طور تفصیلی تشیع را در دورة اموی و حمودی بررسی کرده است. انتشارات انصاریان این کتاب را در سال ۱۳۷۶ منتشر کرده است.
اندلس یا تاریخ حکومت مسلمین در اروپا
«اندلس یا تاریخ حکومت مسلمین در اروپا»، اثر محمد ابراهیم آیتی است که نگارشی بسیار خلاصه و سودمند درباب اندلس بهشمار میآید. نویسنده در دویست صفحه و به شکلی خلاصه ظهور و سقوط مسلمانان در اندلس را بیان کرده است؛ ازاینرو این اثر برای مخاطبانی که میخواهند مطالعه دربارة اندلس را آغاز کنند، شروعی بسیار ارزنده است. انتشارات دانشگاه تهران در سال ۱۳۷۶ این کتاب را منتشر کرده است.
دولت موحدون در غرب جهان اسلام
«دولت موحدون در غرب جهان اسلام (تشکیلات و سازمانها)»، نوشتة عزالدین عمر موسی و ترجمة صادق خورشا است. دولت موحدون از سلسلههایی است که تشکیلات بسیار پیچیدهای بهویژه در حوزة تشکیلات حزبی داشته است. مؤلف در این کتاب پس از بررسی منابع کهن دربارة موحدون و بیان تاریخ خلاصة سیاسی موحدون به تشکیلات و سازمانهای موجود در این دولت پرداخته است. تشکیلاتی که در این اثر بررسی شدهاند عبارتاند از: تشکیلات حزبی، سیاسی، اداری، مذهبی و نظامی. این کتاب در سال ۱۳۸۱ از سوی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه در قم منتشر شده است.
سپیدهدم اندلس
کتاب «سپیدهدم اندلس (پژوهشی در تاریخ اندلس از آغاز فتح اسلامی تا برپایی دولت اموی)»، اثر دکتر حسین مونس است که توسط رضا شیخی ترجمة شده است. مؤلف این اثر از اساتید بنام حوزة اسپانیای اسلامی است. دکتر حسین مونس استاد تاریخ اسلام در دانشکدة ادبیات دانشگاه قاهره و مدیر مؤسسة مطالعات اسلامی مادرید است که آثار بسیاری نیز دربارة اندلس به رشتة تحریر درآورده است. وی در این اثر بسیار گرانسنگ، دورة فتوحات در اندلس و دورة والیان را به تفصیل در ششصد صفحه بررسی کرده است که به جرئت میتوان گفت این اثر در نوع خود بینظیر است. برخی از فصول این کتاب عبارتاند از: «اسپانیا اندکی پیش از فتح اسلامی»، «فتح اندلس»، «عصر والیان»، «درگیری عربها و بربرها»، «جامعة اندلس (عربها، بربرها و موالی) »، «مولدان و مستعربان»، «دستگاه اداری و مالی دورة والیان» و «برپایی دولت اموی». این کتاب از سوی بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی در سال ۱۳۷۳ ا منتشر شده است.
